ਗੀਤਾ ਆਚਰਣ

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰਸ (ਲਾਲਸਾ) ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਰਵਉੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (2.59)। ਇੰਦਰੀਆਂ ਕੋਲ ਇਕ ਭੌਤਿਕ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਮਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਨਿਯੰਤਰਕ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਰਸ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਫਲ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਸ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਨਿਚੋੜਿਆ  ਨਾ ਜਾਵੇ।  ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮੱਖਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ  ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਆਂਤਰਿਕ ਲਾਲਸਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੇ ਧਰੁੱਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ, ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਠਿਆਈ ਵਰਗੀਆਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਠਿਆਈ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਰ...

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ (ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ) ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (2.58)। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹਨ। ਉਹ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਕੱਛੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਕ ਭਾਗ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਉਹ ਭਾਗ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਇੰਦਰਾਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਵੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੈਚਾਲਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫੋਟੋਨ (Photons) ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੌਤਿਕੀ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਪੱਧਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲ...

ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ, ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤਾ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (2.57)। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਨਾ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਗਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਿਭਾਜਨ (Labelling) ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵੰਡ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਧਰੁੱਵੀਪਣ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (2.50)। ਇਹ ਸਲੋਕ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤ ੀ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਨਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਉੱਠਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਆਉਣ ਤੇ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਨਾ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਨਹ...

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਗਨਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਗ (ਲਗਾਓ), ਭੈਅ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (2.56)। ਇਹ ਸਲੋਕ 2.38 ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੇ ਹਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਅਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਵੰਧ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਜਾਲ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਡਾ ਵੀ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਗਨਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰੁੱਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦਵੰਧਾਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇਕ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਵੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹੀ...