ਗੀਤਾ ਆਚਰਣ

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮਿਲੇ ਕਰਤੱਵ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਬੇਹਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ( 3.8) । ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਰਤਣਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਗ ,  ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ,  ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਕ ਜਟਿਲ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਥੋਪੇ ਗਏ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਊਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ,  ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ...

ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ ? ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ , ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( 3.5) । ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ ਅਰਥਾਤ —‘ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ’, ‘ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ’ ਅਤੇ ‘ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ’ ਪੂਰੇ ਇਕ ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ — ਅਰਥਾਤ ਸਤ , ਤਮ ਤੇ ਰਜ ਸਾਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੀ ਅਸਲ ਕਰਤਾ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਜੋ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਠ ਪੂਰਵਕ ਰੋਕ ਕੇ , ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਮਿੱਥਿਆਚਾਰੀ ਅਰਥਾਤ ਪਖੰਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( 3.6) । ਅਸੀਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਇਕ ਵਿਭਾਜਿਤ ਵਿਅਕਤੀਤੱਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਮਾ...

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ , ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਰਸਤੇ ਹਨ — ਗਿਆਨੀ ਵਾਸਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ( 3.3) । ਇਹ ਸਲੋਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ , ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ , ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਰਫ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ( 3.4) । ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਨ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ , ਪਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ‘ ਮੈਂ ’ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਸਗੋਂ ਅਰਜਨ ਦੀ ‘ ਮੈਂ ’ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਰ-ਮਮ ਅਤੇ ਨਿਰਅਹੰਕਾਰ ਸਦੀਵੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ( 2.73) । ...

  ਗੀਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਲੋਕ 2.71 ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ , ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿਰਮਮ (ਮੈਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਅਤੇ ਨਿਰਅਹੰਕਾਰ (ਮੈਂ , ਕਰਤਾ ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਅਰਜਨ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹੋ , ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋ ( 3.1) । ਮੇਰੇ ਕਲਿਆਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਕੀ ਹੈ , ਮੈਨੂੰ ਇਹ , ਕਿਸੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈਾਉਂਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ , ਸਮਝਾਓ ( 3.2) ।   ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਭਾਜਨ ਤਰਕਹੀਣ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲਾਵਾਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ( 2.50) । ਅਰਜਨ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ( 1.31) । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਕਈ ਉੱਚਿਤ ਸਾਧਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਸੇ ਉੱਚਿਤ ਕਾਰਨ ਦੇ ਇਕ ਭਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੀ...

  ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਕੇ ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਅੱਚਲ , ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ , ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਲਚੱਲ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ , ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ , ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੋਗ , ਜਿਸ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਗਨਾ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ , ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ , ਉਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ  ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ( 2.70) । ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਪੂਰਣ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ , ਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮੈਂ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਅਰਥਾਤ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ( 2.71) । ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ , ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤਕਾਲ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ( 2.72) । ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਅਵਸਥਾ (ਮੁਕਤੀ , ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ , ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਦਇਆ) ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ...

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਸੌਣ ਲਈ ਜੋ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਗਨਾ ਜੋਗੀ ਲਈ ਉਸ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ , ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ( 2.69) । ਇਹ ਸਲੋਕ ਚਿੰਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ , ਪਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਰੂਪ , ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਊਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ , ਇਕ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁੱੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ , ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਂ , ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੀਊਣ ਦਾ ਦੂਜਾ ਢੰਗ ਇਕ ਅਗਿਆਤ ਦੁਨੀਆ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਉਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਦੂਜੇ , ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਇੰਦਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਯੰਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਅਕਸਰ ਖਾਣੇ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇ , ਅਖਬਾਰ ਜਾਂ ਫੋਨ ’ ਤੇ...