ਗੀਤਾ ਆਚਰਣ

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਬੀਜ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ( 10.39) । ਮੇਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ , ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਹੱਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ’’(10.40) । ਉਹ ਹੋਂਦ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ‘ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਂਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਨਾਲੋ ਪਛਾਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ , ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ , ‘‘ ਜਾਣੋ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ , ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ , ਉਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ’’ (10.41) । ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ ਤੇ , ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ , ਚਮਕ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ’ ਤੇ , ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪੰਥ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ...

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਮੈਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਇਸਤਰੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ , ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ , ਬੋਲਣ , ਯਾਦਾਸ਼ਤ , ਬੁੱਧੀ , ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮਾਫੀ ( 10.34) ਹਾਂ। ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਤਸਮਾ ; ਮੈਂ ਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਗਾਇਤਰੀ ਹਾਂ , ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮੈਂ ਮਾਰਗਸਿਰਾਹ ਹਾਂ , ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਬਸੰਤ ਹਾਂ ( 10.35) । ਮੈਂ ਕਪਟੀਆਂ ਦਾ ਜੂਆ , ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹਾਂ , ਮੈਂ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਹਾਂ , ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਹਾਂ ( 10.36) । ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਡੰਡ (ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ) ਹਾਂ , ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਹਾਂ , ਮੈਂ ਭੇਦ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵੀ ਹਾਂ , ਮੈਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਂ ’’ (10.38) । ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ , ‘‘ ਵਰਿਸ਼ਨੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ , ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਾਂ , ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਜਾਣੋ ’’(10.37) । ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ , ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਤ...

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਹੇ ਅਰਜੁਨ , ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਰੰਭ , ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਜਾਣੋ। ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹਾਂ , ਮੈਂ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਹਾਂ ’’ (10.32) । ਇਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ , ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ( 7.2) । ਸਾਰ , ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ( 6.46) । ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ , ‘‘ ਸਜਦਾ , ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ , ‘ ਇਹ ’ ਜਾਣੋ , ਸਿਆਣਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਉਣਗੇ ’’ (3.34) । ਅਸਲ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਵੀ ਗਿਆਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਹੰਕਾਰ (ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਮੈਂ ਜਾਣਕਾਰ ਹਾਂ) ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ , ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ , ਉੱਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ , ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾ...

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ , ਮੈਂ ਹਵਾ ਹਾਂ , ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚ , ਮੈਂ ਰਾਮ ਹਾਂ। ਜਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਮਗਰਮੱਛ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਹਾਂ ’’ (10.31) । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ , ਹਵਾ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਫੇਫੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ , ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੋ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ , ਹਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲਚਕਦਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ   ਹੈ , ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ , ਹਵਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜੋ ਕਿ ਅੰਤਮ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਮੋਕਸ਼) ਜੋ   ਹੈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ , ਹਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੈਰ-ਸਬੰਧਿਤ। ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕੋਝੇ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਾਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ , ਆਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰਕਤੀ (ਨਿਰਲੇਪਤਾ) ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਰਤਾਪਨ (ਸਾਡੀ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ) ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪਾਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸੁਹਾਵਣ...

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਮੈਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜਰ ਹਾਂ ; ਗਊਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਹਾਂ ; ਮੈਂ ਕਾਮਦੇਵ (ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ) , ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਾਂ ; ਸੱਪਾਂ ਵਿਚੋਂ , ਮੈਂ ਵਾਸੁਕੀ ਹਾਂ ( 10.28) । ਜਲ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵਰੁਣ ਹਾਂ ; ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ , ਮੈਂ ਯਮਰਾਜ ਹਾਂ ( 10.29) । ਮੈਂ ਦੈਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਹਾਂ ; ਮਾਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ , ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਹਾਂ ’’ (10.30) ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਮੈਂ ਮੌਤ ਹਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਾਮਦੇਵ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਸਖ਼ਤ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਹੈ ਸਾਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ’ ਇੱਛਾ ’ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ , ਇਹ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਊਰਜਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਗਤੀ (ਭਗਤੀ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਮਰਾਜ (ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੌਤ ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ) ਦੇ ਪੱਧਰ ’ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਹੈ , ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵ...

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਆਦਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ , ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਾਂ ; ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ( 10.21). ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਾਮ ਵੇਦ ਹਾਂ ; ਮੈਂ ਵਾਸੁਵਾ (ਇੰਦਰ) ਹਾਂ ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ , ਮੈਂ ਮਨ (ਮਾਨਸ) ਹਾਂ ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ , ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ (ਚੇਤਨਾ) ਹਾਂ ( 10.22) । ਰੁਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰਾ ਹਾਂ ; ਮੈਂ ਕੁਬੇਰ ( 10.23) ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹਾਂ ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਵਿਚ , ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਾਂ ( 10.24) । ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ) ਹੈ ( 10.20) ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ; ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ; ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ( 3.42) । ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ ਸਮੁੱਚ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ’ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰੇ ਦੋ ਕੰਨ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ; ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਡੂੰਘਾਈ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਨ , ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜੋੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ‘ ਸਮੁੱਚੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮਝ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕ...

  ਰਹੱਸਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ , ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ , ‘‘ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ’’ (10.19) । ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ , ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ , ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ , ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ( 9.4) ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡੋਰ ਰਾਹੀਂ ਮੋਤੀ ਜੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ( 7.7) । ਜੀਵਤ ਹਸਤੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ‘‘ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ) ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ , ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ ਹਾਂ ’’(10.20) । ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕੋਲ ਉਸਦੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ (ਆਤਮਾ) ਹੈ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਕ...