180. ਸਰੂਪ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ

 ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (11.55) ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ (ਭਗਤੀ) ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਮ) ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ (ਸਾਕਾਰ) ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰਿਆ ਅਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ‘‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ (ਰੂਪ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ (ਨਿਰਾਕਾਰ-ਨਿਰਕਾਰ, ਨਿਰਗੁਣ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋ’’(12.1)? ਇਤਫਾਕਨ, ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਆਪਕ ਮਾਰਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨਮੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਰਮ (ਕਿਰਿਆ); ਬੁੱਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਲਈ ਸਾਂਖਿਆ (ਜਾਗਰੂਕਤਾ) ਅਤੇ ਦਿਲ ਲਈ ਭਗਤੀ (ਭਗਤੀ)। ਯਕੀਨਨ, ਉਹ ਤੰਗ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਸ-ਕਰਾਸਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਲੜੀ (3.42) ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਵੇਦਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (11.53)। ਇਹ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਰਮ-ਸਾਂਖਯ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਘਾਤਕ ਮਾਰਗ (ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ) ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਪੜਾਅ ਹੈ।

ਭਗਤੀ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਜਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਿਮਿਤਤਾ-ਮਾਤਰ (ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਧਨ) ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਵਾਨ (ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲਾ) ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਨਿਮਿਤਤਾ-ਮਾਤਰਾ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਸਾਡੇ ਰਾਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਪਿਆਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਣਾ ਹੈ (6.29)।